İngiltere'nin Liverpool kentinde, Kırım Savaşı sırasında hayatını kaybeden 30 Osmanlı askerinin yattığı, ülkenin en büyük Türk şehitliği, aradan geçen 170 yıla rağmen pek bilinmiyor.
TARİHİ GELİŞİM VE KAYIP ŞEHİTLİK
Kırım Savaşı'nın ardından Osmanlı donanmasını modernize etme çalışmaları kapsamında, 164 metrelik Geyvanı Bahri fırkateyni İngiltere'nin Liverpool kentine gönderildi. 17 Haziran 1856'da demirleyen geminin mürettebatı, salgın hastalıklara yenik düştü. İlk kurban olan 30 yaşındaki Hasan Mehmed, Liverpool Nekropolisi'nde İslami usullere göre defnedildi. Ardından gemide görevli 1'i subay, 28 asker daha hayatını kaybetti ve tamamı Hasan'ın yanına defnedildi. Böylece Liverpool Nekropolisi'nde bir Müslüman mezarlığı ve Türk şehitliği oluştu. Daha sonraki yıllarda başka bir geminin kazan dairesinde yaşanan patlamada ölen Mehmed Ali isimli bir askerin de buraya defnedilmesiyle 30 şehidin yattığı şehitlik ortaya çıktı.
ŞEHİTLİĞİN KEŞFİ VE GÜNDEME TAŞINMASI
Oxford Üniversitesi Araştırma Görevlisi Muhammed Hasanov, doktora çalışması sırasında yaptığı arşiv taramasında Hasan Mehmed'in cenazesine ilişkin bir habere rastlayarak şehitliği 170 yıl sonra ortaya çıkardı. Hasanov, mezar hırsızlığının yaygın olduğu dönemde mezarlığın korunması için Osmanlı Devleti'nin yerel yönetimden teminat aldığını öğrendi. Bölgede Türk ve Müslüman nüfusun olmaması nedeniyle geminin ayrılmasıyla şehitlik unutulmuştu. Ancak 1890'larda Liverpool'da Osmanlı Başkonsolosluğu'nun kurulması ve İslamiyet'i kabul eden İngiliz avukat Abdullah Quilliam'ın şehitlik yakınlarında bir cami kurmasıyla şehitlik yeniden gündeme geldi. Quilliam, vefat eden Müslümanları oraya defnetmeye başladı. Mezarlık 1898'de kapasitesi dolunca kapatıldı ve Osmanlı'nın Liverpool Başkonsolosu Mehmed Kamil Bey'in Sultan 2. Abdülhamid'e bir Müslüman mezarlığı açma teklifi bürokratik engellere takıldı. 1914'te ise tüm mezarlığın parka çevrilmesiyle şehitlik yok oldu.
BUGÜNKÜ DURUM VE GELECEK PLANLARI
Hasanov, şehitliği ortaya çıkarmasının ardından 2023'te konuyu Türkiye'nin Manchester Başkonsolosluğuna iletti. Liverpool Belediyesi ile temasa geçilerek bir proje üzerinde çalışılmaya başlandı. Günümüzde elde bir mezar taşı veya fotoğraf olmasa da, mezarlığın kroki ve hangi mezarda kimin yattığını gösteren numaralar mevcut. Cenazelerin hala aynı yerde yattığı düşünülüyor. Haziran ayında geminin Liverpool'a gelişinin 170. yılı olması vesilesiyle, şehitliğin yeniden ayağa kaldırılıp parka bir anıt yapılmasının önemi vurgulanıyor. Ancak süreç, Liverpool Belediyesi tarafından yavaş ilerliyor. İngiltere'de Portsmouth, Brookwood ve Man Adası'nda da Türk şehitlikleri bulunuyor.
